San Marino’da on bin nüfuslu sosyalizm

San Marino, ‘dünyanın en eski cumhuriyeti’ olarak anılıyor. Monako ya da Andorra üzere Avrupa’daki mikro devletlerden biri olan ve bugün bile nüfusu 35 bini geçmeyen bu ülke, küçük olmasına rağmen zenginliği ile de biliniyor. Yok şayet ‘ben anlamam siyasetten, tarihten, coğrafyadan’ derseniz bile, memleketler arası turnuvalarda durmaksızın öbür ülkelere mağlup olan San Marino Ulusal Futbol Takımı’nı biliyor olmalısınız. Pekala sadece İtalya ile hududu bulunan, otomobil sayısının insan sayısından fazla olduğu bu küçük ülkede vaktinde komünistlerin iktidarda olduğunu söylesek ne derdiniz?

Baştan açık açık söyleyelim, öykünün sonu İtalya’nın ve ABD’nin desteklediği garip bir darbe ile bitecek… 1957 yılında yaşanan bu olay tarihe ‘Fatti di Rovereta’ yani ‘Rovereta Meselesi’ olarak geçer. San Marino’nun kültürel, tarihi ve ekonomik manada İtalya ile derin bağları olduğunu iddia etmek sıkıntı değil. Bu küçük ülke, İtalya üzere uzun bir faşizm devri geçirir. İkinci Dünya Savaşı’nın sona ermesinin akabinde yapılan seçimlerde San Marino Sosyalist Partisi ve San Marino Komünist Partisi’nin oluşturduğu blok, oyların yüzde 66’sını alarak parlamentoda çoğunluğu elde eder. Yüzde 66 dediysek, bu oran o günlerde yaklaşık 2 bin 200 oya tekabül ediyordu. San Marino’nun o günlerdeki nüfusunun ne kadar az olduğunu anlamak için, 1945 seçimlerinde toplam seçmen sayısının 6 bin bile olmadığını hatırlamak kâfi olacaktır (kadınların o periyotta şimdi oy kullanma hakları olmadığını da belirtelim).

Sosyalistler ve komünistlerin oluşturduğu hükümet, 1949 yapılan bir sonraki seçimde de çoğunluğu elde etmeyi başarır. Bu periyotta kayda bedel bir gelişme yaşandığını söylemek güç. Artık küçüklüğünden midir yoksa ittifakla kurulan iktidarın istikrarından mıdır bilinmez. Lakin ABD’li ünlü Life mecmuası San Marino’da sol koalisyon kurulur kurulmaz bölgeye giderek epeyce farklı bir haber hazırlamış. Yazıda Maximo Maxim isimli ‘gizemli bir Romanyalının’ açtığı kumarhaneden bahsediliyor. Argümanlara nazaran bu kişi bir ‘ajan’ lakin birebir vakitte San Marino’ya önemli yardımlar sağlıyor. Bir nevi Komünistlerin ‘Marshall Planı’ deniliyor. İşin aslı Maxim’in sağladığı mali imkanlar reddedilmiyor. Kıssanın bu kısmı da farklı olmakla birlikte biz Life müellifinin San Marino Komünist Partisi’nin başkanı Guildo Gasperoni ile tanışma kısmına geçelim.

Guildo Gasperoni, 1957.

Gasperoni daha evvel İspanya İç Savaşı’nda başka İtalyan gönüllülerle yan yana, ‘siyasi komiser’ olarak misyon almıştır. Artık ise ülkenin Ulaştırma Bakanıdır. Life muhabiri Gasperoni’nin yanına vardığında yağlı tulumlar içinde garajda kamyon tamir eden birisiyle karşılaşır. Muharririn tabiriyle ‘kısa ve esmer lokal komünist lider’ tıpkı vakitte araba tamircisidir. Yazı Maxim üzerinden kurgulandığından görüşme içeriği de bu mevzunun dışına çıkmıyor. Gasperoni’yi daha sonra istifadan evvel, ikili iktidar periyodunda yaptığı balkon konuşmalarında da göreceğiz. O halde biz de vakti ileri sarmaya başlayalım.

.

İkinci seçimlerde, yani 1951 yılında sosyalist-komünist ittifakın oy oranları düşer. Sol ittifak birinciliği San Marino Hıristiyan Demokrat Partisi’ne kaptırsa da hükümette kalmayı başarır. 1955 seçimleri de geride kaldıktan sonra dünyadaki birden fazla sosyalist-komünist partiyi etkileyen bir olay yaşanır: Sovyetler Birliği Çekoslovakya’daki şovları bastırmak için Prag’da askerlerini devreye sokar. Bu olay San Marino’daki idare içinde de çatlak oluşturur.

Çok geçmeden çatlak, sosyalistlerden merkeze yakın olan birtakım milletvekillerinin çekilmesiyle derinleşir. Ayrılanlar yeni bir parti kurunca hükümet ve muhalefetin koltuk sayısı 30’a 30 olarak eşitlenir. Akabinde erken seçime gidilmesi mutlaklaşır. Bu ortada kalan müddet boyunca hükümetin kimde kalacağı konusunda muhalefet ile uyuşmazlık çıkınca, o periyot beş kasabadan oluşan San Marino iç savaşın eşiğine gelir. Sağ muhalefet Rovereta’daki terk edilmiş bir fabrikada ‘geçici hükümet’ kurduklarını açıklar.

Elbette bu kriz, İtalya’nın göbeğinde böylesi bir ittifakı hiç de arzulamayan İtalya ve ABD tarafından bir fırsata dönüşür. Bölgede ‘büyük abi’ -hatta on bin küsur nüfuslu bir ülke için ‘oldukça’ büyük abi- rolünü üstlenen İtalya, ülkenin etrafını kuşatır. Süreksiz hükümete askeri yardımda bulunur. Fransa, ABD, İngiltere üzere Batılı güçler Süreksiz Hükümeti tanıdıklarını açıklar. Buna karşılık komünistler de kendi destekçilerinden bir kısmı silahlandırır ve kent merkezlerinde kontroller yapmaya başlar. Her iki milis kümesinin ortasındaki fark, ellerinde tuttukları silahlardan dahi anlaşılıyor. Rovereta’daki milisler son model silahlar kuşanmıştır. İtalya Ordusu’nun zırhlı birlikleri de tetiktedir. Kızıllar ise Birinci Dünya Savaşı öncesinden kalma tüfeklerle kent merkezinde ve kale surlarında nöbet tutmaktadır. Lakin bu ‘kale’ de o denli kolay bir kale değildir. Dağlık bir bölge olan San Marino’nun başşehrinin zirvesinde yer alan yapıyı inşa edenler, isteseler bir torba leblebi ile bile burayı savunabilirler. Doğal kalenin yapıldığı çağda… 20’inci yüzyılın İtalyan ordusu karşısında talihlerinin olduğunu söylemek gülünç olacaktır.

Böylesi bir baskı karşısında komünistler hükümetten çekilmek durumunda kalır. İtalya’nın ülke sonlarını kapatması ve askeri tehdidi, San Marino’nun hayat bağlarının da kesilmesi demektir. San Marino’da ‘iki iktidar’ devri böylelikle kapanır.

Pekala yaşananlar çok mu değerli bir tecrübeydi dünya için? İnanılmaz işler mi başarıldı burada? Hayır. San Marino her ne kadar ‘en eski cumhuriyet’ unvanıyla karşımıza çıksa da bayanlara oy kullanma hakkı fakat 1960’larda verilecektir. Yani ortada bir ‘demokrasi şöleni’ falan da yok.

.

Buna karşın San Marino tecrübesinden en dikkat cazibeli nokta elbet kapitalist kampın küçük de olsa bu türlü bir tecrübeye kapsamlı ve süratli müdahalesi. Bundan da öte bir darbeyi andıran dışarıdan takviyeli müdahalede, tüm somut imkansızlıklara karşın sosyalistlerin ve komünistlerin silahlandırılıp hükümetin savunmasını bir noktaya kadar sağlaması ve müzakere için güç kazanabilmesi de unutulmamalı. San Marino hala ‘mikro’ devletlerden birisi. Lakin o da yapabildiği savaş sonrası ABD hegomanyasının kurulmasına bir ölçüde baş tutmuş, en azından baş tutmayı denemişti…

Yorum bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir