Kapitalizmin olmadığı bir dünya hayal etmek

Yanis Varoufakis**

Kapitalizm aykırıları makûs bir yılı gerisinde bıraktı. Fakat kapitalizm de o denli. Jeremy Corbyn’in Birleşik Krallık’taki Emekçi Partisi’nin bu ay yaşadığı mağlubiyet, radikal solun ivmesine ziyan verirken, kapitalizm bilhassa de başkanlık seçimlerine gerçek yol alan ABD’de, kendisini beklenmedik bir etrafın ateşi altında buldu. Milyarderler, CEO’lar ve hatta finans basını, kapitalizmin vahşeti, kabalığı ve sürdürülemezliği hakkında yakınan aydınların ve toplum başkanlarının senfonisine ortak oldular. En güçlü şirketlerin idare şuralarında dahi “İşler artık eskisi üzere devam edemez” hissi yaygın bir his üzere görünüyor.

Giderek daha da baskıya ve haklı suçlamalara maruz kalan -herhangi bir manada ya da rastgele bir oranda– ultra zenginler, kendilerini, çoğunluğun içinde debelendiği ezici istikrarsızlık tarafından tehdit altında hissediyorlar. Marx’ın da lisana getirdiği üzere, sermaye sahiplerine sağlam bir varoluş garantisi veremeyen ve kutuplaşmış toplumlara liderlik etmeye uygun olmadığını ortaya koyan olağanüstü güçlü bir azınlık yarattılar.

SURLAR ZENGİNLERİ KORUR MU?

Etrafı surlarla çevrili toplulukları için bir barikat kuran ve bu çok zenginler ortasında daha akıllı olanlar, yeni bir ‘paylaşımcı kapitalizmi’ savunuyor, hatta kendi sınıflarından daha yüksek vergiler alınmasını talep ediyorlar. En düzgün sigorta poliçesinin, demokraside ve zenginliğin tekrar dağıtıldığı bir devlette mümkün olduğunun farkındalar. Maalesef birebir vakitte, bir sınıf olarak, bu işin tabiatı gereği sigorta priminden yoksun kalmaktan da korkuyorlar.

Önerilen devalar, yararsız olmak ile komik olmak ortasında değişim gösteriyor. Yalnızca hissedarların maaş ve vazife mühletine karar vermesi rahatsız edici bir gerçek olmasaydı, idare konseylerinin hissedar kıymetinin ötesine bakmaları için yapılan davetler şahane olurdu. Misal biçimde, şirketlerin büyük kısmının, paylarının birçoklarını elinde tutan finans kurumlarına hesap vermesi gerekmeseydi, finansın fahiş gücünü sınırlamak hedefiyle yapılan itirazlar da fevkalade olabilirdi.

Toplumsal sorumluluğun bir pazarlama hilesinden daha fazla mana söz ettiği rantçı kapitalizm ve kuralları belirleyen şirketlere karşı çıkmak, şirket hukukunun yine yazılmasından daha azıyla gerçekleşmez. Teşebbüsün ölçeğini kavramak, tarihte, ticarete bahis olan payların kapitalizmi silahlandırdığı ana geri dönmeye ve kendimize şu soruyu sormaya yardımcı olacaktır: Bu ‘hatayı’ düzeltmeye hazır mıyız?

O an 24 Eylül 1599’da gerçekleşti. Shakespeare’in Hamlet’i tamamlamak için uğraştığı günlerden pek uzak olmayan bir günde, Moorgate Fields binasında yeni bir şirket kuruldu. ‘Doğu Hindistan Şirketi’ diye isimlendirilen bu yeni firmanın mülkiyet hakkı, serbestçe satın alınması ve satılması için küçük kesimlere bölündü.

PAYLARLA YARATILAN HAKSIZ ZENGİNLİK

Ticari hale gelen paylar, özel şirketlerin devletlerden daha büyük ve daha güçlü bir hale gelmesine imkan sağladı. Liberalizmin ölümcül ikiyüzlülüğü, bir yandan hür pazarın en makus düşmanlarını savunurken, öbür yandan faziletli mahalle kasaplarını, fırıncıları ve bira imalatçılarını övmekti: Hiçbir toplumu tanımayan, ahlaki hislere hürmet duymayan, fiyatları kendi belirleyen, rakiplerini ezen, hükümetleri yozlaştıran ve özgürlüğü gülünç duruma düşüren Doğu Hindistan Şirketleri işte bunu yaptı.

İlerleyen vakitte, on dokuzuncu yüzyılın sonuna gerçek -Edison, General Electric ve Bell de dahil olmak üzere- birinci şebekeye bağlı mega şirketler oluşurken, pazarlanabilir paylar tarafından piyasaya sürülen ‘cin’ bir adım daha ileri gitti. Ne bankaların ne de yatırımcıların bu şebekeye bağlı mega şirketlere tesir edecek kadar parası olmadığı için, ortaya her biri kendi hissedarlarına sahip global bir banka kartelinden oluşan devasa bir banka ve ne olduğu anlaşılamayan karanlık fonlar çıktı.

Böylelikle, geri ödemek üzere gereğince çıkar elde etmek umuduyla, gelecekteki mali kıymeti günümüze aktarmak maksadıyla gibisi görülmemiş yeni borçlar yaratıldı. Mega finans, mega sermaye ve mega emeklilik fonlarının beklenen sonucu, mega finansal krizlerdi. 1929 ve 2008’de yaşanan ekonomik çöküşler ve büyük teknolojinin (ing. Big Tech) önlenemez yükselişi ile günümüzdeki kapitalizme dair hoşnutsuzluğun öteki tüm bileşenleri kaçınılmaz bir hale geldi.

Bu sistemde, daha yumuşak bir kapitalizm daveti, bilhassa de mega firmalar ve mega bankalar tarafından toplum üzerindeki toplam denetimi sağlama alan 2008 sonrası gerçeklikte, sırf bir hevestir. Tarihte birinci kere 1599 yılında piyasaya sürülen ticari payları yasaklamaya istekli olmadığımız surece, bugünün zenginlik ve güç dağılımında dişe dokunur bir fark yaratamayız. Hudutları aşan kapitalizmin pratikte ne manaya geldiğini tahayyül etmek, şirketlerin mülkiyet hakkını da yine düşünmeyi gerektirir.

ÖTEKİ BİR SİSTEM HAYAL EDİN

Payların, ne satın alınabilen ne de satılamayan seçmen oylarına benzediğini hayal edin. Tıpkı kayıt esnasında kütüphane kartı alan öğrenciler üzere, yeni işçi alımı, idare ve planlama mevzularından net gelir ve kâr hissesi dağıtımına kadar şirketin her sıkıntısına karar vermek noktasında, tüm hissedarlar oy kullanmak için tek bir oy hakkı sunan tek bir pay alırlar.

Bu durumda ansızın, kâr ile maaş ayrımı anlamsız bir hale gelir ve şirketler gerçek boyutlarına indirgenerek pazardaki rekabeti artırır. Bir bebek dünyaya geldiğinde, merkez bankası ona otomatik olarak kozmik bir temel temettü (kâr payı) ile sistemli biçimde artan bir itimat fonu (ya da ferdî sermaye hesabı) verir. Çocuk gençlik çağına geldiğinde, merkez bankası parasını fiyatsız bir çek hesabına aktarır.

Çalışanlar şirketten şirkete serbestçe hareket edebilir ve yanlarında, çalıştıkları şirkete yahut diğerlerine borç verebilecekleri itimat fonu sermayelerini taşırlar. Ortada büyük bir hayali sermaye ile turboşarj (aşırı yükleme) yapacak hiçbir pay senedi olmadığından, finans beğenilen bir halde sıkıcı ve istikrarlı hale gelir. Devletler tüm şahıs ve satış vergilerini düşürürler; bunun yerine sadece şirket gelirlerini, toprakları ve halka ziyan veren faaliyetleri vergilendirirler.

Lakin şimdilik bu kadar hayal kurmak kâfi. Asıl sıkıntı, sahiden liberal, kapitalizm sonrası, teknolojik açıdan gelişkin bir toplumun sağlayacağı şahane imkanları ortaya koymak. Bunu hayal etmeyi istemeyenler, arkadaşım Slavoj Žižek’in vurgu yaptığı saçmalığa yenik düşeceklerdir: Dünyanın sonunu anlamak için, kapitalizm sonrası hayatı hayal etmekten daha büyük bir hazırlık yapmalısınız.

*İngiliz Doğu Hindistan Şirketi, 1600’lerin başında kurulan ve Britanya İmparatorluğu’nun sömürgeleştirme projesinin temelini oluşturan bir kurumdur. Şirketin kurucusu olan John Watts bir tüccar ve gemi sahibidir ve o periyotta Londra Belediye Lideri olarak misyon yapmaktadır.

**Yunanistan eski Maliye Bakanı Yanis Varoufakis, Mera25 partisinin önderi ve Atina Üniversitesi’nde iktisat profesörüdür.

Yazının aslı Project Syndicate sitesinden alınmıştır. (Çeviren: Tarkan Tufan)

Yorum bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir