Potemkin Zırhlısı: Eisenstein ve Kurgu

Oğul Aşkın

Montaj, Eisenstein’in sinema fikriyatında ve sinemalarında bir dinamo işlevindedir. Tiyatral kökenin hala sinemada ziyadesiyle uygulandığı sessiz devirde, Eisenstein kurgu alanında geliştirdiği yeni metotlar ve ustalıklarla sinemada imaja ve transfere dair yeni bir devri başlatmıştır. Anlamsal muhtevayı bir ikileme ve çatışma metodu kullanarak şok tesiri yaratma fikri, iki farklı imgenin bir anı anlatması üzerine heyetidir. Oluşan bu imaj ikisinin toplamı yada birbirini tamamlaması değil ikisinin çatışmasından doğan farklı ve bağımsız olan yeni bir kavramdır. Eisenstein’ın bu kurgu kavramının ortaya çıkması Japon ideogramlarına dayanır. Tümüyle sembolik bir lisan olan bu ideogramlarda, bir kuş + ağız “şakımak” manasına gelirken, bir çocuk + ağız “ağlamak” bir köpek + bir ağız “havlamak” manasına gelir. Her iki anlatımda “ağız” sembolü ortak iken, mana ikinci kavram ile değişir ve farklı bir anlatım ortaya çıkarır, yani iki farklı anlatım sonucu yeni bir kavramın ortaya çıkmasını sağlar.

Eisenstein’ın kurgu kuramındaki temel özellik bireyleri etkilemek, imgeyi cazip kılmak maksadı taşımaktadır. İzleyiciyi “şok edebilmek” gayesi vardır. Rastlantısal olarak seçilmiş farklı imajlar sayesinde izleyici üzerinde farklı ruhsal tesirler yaratma duygusu vardır. Çok kısa, içerikli çarpıcı olan çekimlerin süratle birbiri arkasına gelmesiyle izleyici de vurucu bir tesir yaratma hedefi vardır. Eisenstein’a nazaran “makine modülleri nasıl montajla bir ortaya getiriliyorsa bu atraksiyonlar da montajla birleştirilecektir”. Diyalektik bir yapısalcılık burada tezahür etmektedir. Böylelikle bir yanda, sirkten, müzikholden gelen atraksiyon sözcüğü öte yanda sanayiden gelen montaj sözcüğü, izlenim ünitelerinin bir ortaya getirilişini tanımlamak üzere eşleşmektedir. Eisenstein tüm elemanlara atraksiyon diyordu ve ona nazaran direktör bunları manalı bir bütün elde etmek için düzenlemek zorundaydı.

YAKIN PLAN DEVAMLILIĞI BOZAR, BİR DEĞİŞİM YARATIR

Potemkin Zırhlısı’nda kullanılan yakın plan çekimler kurgu masasına oturacak direktörün silahıdır. Estetik olarak yakın plan, izleyicinin odak noktasını belirler ve onu yönlendirir, dikkatini muhakkak bir noktada toplar. Entelektüel manada ise imajla aktarılan manası vurgular. İzleyiciye farklı çağrışımlar yaratarak olduğundan daha hoş, etkileyici ve cazibeli hale getirmek temeldir. Sinemada bilhassa yakın plan çekimleri “Odessa Merdivenleri” sahnesinde görebiliriz. Eisenstein’ın sinemasında yakın plan, hareketin devamı olarak kullanılmaz, devamlılığı bozar ve görsel açıcan doğal bir değişim yaratır. Lakin bu durumun asıl emeli yakın planların daha sonradan çekilip sinemaya eklenmesidir. Bunlar çoğunlukla sinemalarda mekansal farklılıklar yaratır, ondan evvel gelen imajlardan bağımsız başka bir dünyanın parçaladır. Anlık kopuşlar ve dönüşler seyircinin zihninde pürüzsüz bir yüzey meydana getirir. İzleyici üzeride estetik bir mana bırakır ve seyirciye mana aktarmak için kullanılır. Sinemada bir çok sahnede gerçek vakit akışını bozarak manzarada gerçekleşen hareketin tesir gücünü artırmak emeliyle gerçekleştirilen aksiyonu müddetini uzatmıştır. Bu sahneleri farklı açılardan vererek aksiyonun mühletini uzatmıştır. Hareket müddetinin uzaması, edimlerin sonlandığı anların etkisini katlandırmaktadır. Denizcinin yıkadığı tabağı kırdığı sahne emsaldir.

“Odessa Merdivenleri” usta bir kurgu sistemi ile bir ortaya getirilmiştir. Bu sahnede çarlık rejimi askerlerinin merdivenlerden inerek, insanlara ateş açmaları ve merdivenden inmeye çalışan insanların sistemsiz bir biçimde etrafa kaçışmalarının imgeleri vardır. Sahnede ekseriyetle yakın plan ölçekler kullanılmıştır, böylelikle halkın üzerinde oluşan kaygı ve kaçış daha net bir formda izleyiciye aktarılmıştır. Eisenstein’ın sinemasında yakın plan, bir hareketin devamı olarak kullanılmaz, devamlılığı bozar ve görsel açıdan doğal bir değişim yaratır. “Odessa Merdivenleri” sahnesinde askerlerin bitmek bilmeyen bir halde inişi halkın etrafa kaçışı ve adeta nefes nefese birbirini izleyen bir ritim vardır. Montaj hileleriyle bir dakikalık sahneyi sinemada 5 dakika olarak gösteren Eisenstein, zihinlere kendi çivisini çakmıştır.

EN GÜÇLÜLERİN TOPLAMI

Zırhlı’da kullandığı ve daha sonrasında da tüm sinemalarında kullandığı kurgu teknikleri mühimdir. Sahnelerin açılış sekanslarında ve görsel betimleme sahnelerinde kullanılan ikili imgelerin arkası arkasına kullanılması ile gerçekleşen Metrik Kurgu, seyircide frenlenmiş ve eşit yükler yaratan bir çatışma oluşturur. Tartımlı Kurgu ise kullanıldığı sahnelerde metrik kurgunun aksine imajın metrik uzunluğu üstüne değil bu kurgu tekniğinde vaktin niteliği çerçevenin ritmi tarafından belirlenir. Hareket istikametlerinin, çakışmaların tesirli olduğu bir kurgudur. Gemiye dair çekilen iç planlarda bu tekniği görebiliyoruz. Titremsel kurgu, ton ve ahenklerden oluşan, baskın olan imajın yanında öbür ögelerinde baskın görünmesidir. İki farklı çerçevenin üst üste gelmesine olan sağlamak için imajlarda temel bir ton benimsenir. Sinemada bu cins kurguya örnek olarak matem sahnelerinde gri ve sis kullanılmıştır. Üsttitremli kurgu, müzik yoğunluğu olan bir kavramdır. Bu tıpta genel olarak sinema içinde yüksek tonların bir ortaya gelmesi sonrası oluşan kesimlerdeki yüksek tonlarla çatışma içerisinde bulunabileceği biçimde kurgulanmalıdır. Eisenstein bu durumu “en güçlülerin toplamı” diye isimlendirmiştir. “Odessa Merdivenleri” sahnesinin metrik kurgu sistemleriyle birleştirilmiş sonu üsttitremli kurgunun emsalidir. Direkt entelektüel çağrışım amaçlayan anlıksal kurgu, bu kurgunun en besbelli özelliği izleyicinin zihninde özel duygusal tesirler uyandıran fikirler çağrıştırmaktır. Fotoğrafların içinde gizli bulunan entelektüel çekiciliğin ortaya çıkartılması sonucu elde edilir. Bu formda sinema, izleyicinin zihninde muhakkak kavram ve hisleri uyandırır.

Montajın imkanlarını tekrar yaratan ve kurgu şuurunun bir teknik işten çok incelikli bir eser yaratımı olduğunu sinemanın beş kısmında de görebiliyoruz. Kısımlar ortası temas köprüleri de kendi tutarlılıklarını ana muhteva içinde ispat etmektedir.

Yorum bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir